PDF Drukuj Email

Fizyczno-geograficzne położenie Radziemic



mina Radziemice leży na terenie Płaskowyżu Proszowickiego (342.23) określanego również mianem Działów Proszowickich lub Wysoczyzną Proszowicką i stanowi południowo-zachodnią część Niecki Nidziańskiej (342.2) która znajduje się na Wyżynie Środkowomałopolskiej (342). 
Płaskowyż Proszowicki graniczy od zachodu z Wyżyną Miechowską, od północy i północnego wschodu z Garbem Wodzisławskim, od południa opada kilkudziesięciometrowym stopniem erozyjnym ku Nizinie Nadwiślańskiej w Kotlinie Sandomierskiej. Region ten obejmuje powierzchnię około 770 km2.
Gmina Radziemice administracyjnie należy do powiatu proszowickiego i województwa małopolskiego. W skład gminy wchodzi 17 wsi: Błogocice, Dodów, Kaczowice, Kąty, Obrażejowice, Lelowice, Łętkowice, Łętkowice Kolonia, Przemęczany, Przemęczanki, Radziemice, Smoniowice, Wola Gruszowska, Wrocimowice i Zielenice. Powierzchnia gminy wynosi 5.785 ha i zamieszkuje ją 3.610 osób (63 osoby na km2)
Współrzędne Radziemic wynoszą 50º15′15″N i 20º14′15″E. Konsekwencją położenia geograficznego jest kąt padania promieni słonecznych oraz czas miejscowy. W czasie obowiązywania czasu zimowego (wg 15ºE) różnica miedzy czasem urzędowym a czasem słonecznym wynosi minus 21min 16s (o godz. 12ºº czasu urzędowego jest 11h 38min 44s czasu słonecznego). Gdy obowiązuje czas letni (wg 30ºE) różnica ta wynosi plus 39min 4 s (o godz. 12ºº czasu urzędowego jest 12h 39 min 4s czasu słonecznego).
Kąt padania promieni słonecznych w różnych porach roku obrazują dane : 21 III i 23 IX - 39º45′, 22VI - 63º12′, 22 - 16º18′.

Budowa geologiczna



ednostka tektoniczną, w obrębie której leży gmina Radziemice jest Niecka Miechowska. W budowie geologicznej występują dwa rozbudowane piętra strukturalne. Są to fałdowo-zrębowe piętro paleozoiczne oraz monoklinalna struktura mezozoiczna. Utwory rozpoznane wierceniami należą do skał środkowego paleozoiku, a skały mezozoiczne do górnego triasu, jury i kredy.
Na powierzchni występują margle, opoki i wapienie kredy oraz osady mioceńskie. Większość powierzchni gminy pokrywa nieciągła warstwa utworów czwartorzędowych. Najstarszymi utworami są margle, opoki i wapienie kredy o miąższości od 300 do 350 m. Są to prawie wyłącznie szaro-żółte margle nie od-słaniające się na powierzchni terenu. Charakterystyczną cechą osadów kredowych tego regionu jest pojawienie się w części stropowej margli piaszczystych, będących zapowiedzią cofania się morza z Niecki Miechowskiej.
Utwory trzeciorzędowe należą do osadów badenu i dolnego sarmatu. Znajdujemy tu osady chemiczne, przeważnie gipsy, które występują zwykle z iłami i marglami oraz nadgipsowe warstwy krakowieckie. Miąższość utworów trzeciorzędowych jest zróżnicowana. Zmienia się w zależności od tego czy utwory te złożone zostały na wyniesieniach, czy wypełniają zagłębienia falistego podłoża. Gipsy mioceńskie stanowią najważniejsze złoża regionu i występują w odmianach litologicznych: gipsy wielokrystaliczne, szkieletowe i zbite. Utwory czwartorzędowe reprezentowane są przez osady plejstoceńskie: piaski, gliny zwałowe, less i holoceńskie aluwia.
Less pokrywa wszystkie wyżej wymienione utwory i osiąga miąższość od kilku do kilkunastu metrów. Pod względem mechanicznym są to pyły i gliny pylaste zawierające około 80% części pylastych. Odznaczają się małą podatnością na procesy osuwania i nie wykazują tendencji do osiadania typu zapadowego. Bardzo istotną cechą lessów jest ich duża przepuszczalność wodna, uzależniona głównie od uziarnienia oraz porowatości i składu mineralnego.
W holocenie powstały aluwia rzeczne, które wypełniają dna dolin. Są to utwory młode, współcześnie się tworzące. Powstały one przez stopniowe nawarstwienie naniesionych przez wody rzeczne osadów, tworząc w dnach dolin terasy.
Na podstawie tej charakterystyki można stwierdzić, że budowa geologiczna gminy Radziemice jak i całej krainy, w której ona leży jest mało zróżnicowana. Dominują osady czwartorzędowe – lessy, co ma swoje odzwierciedlenie w rzeźbie i glebach.

Rzeźba terenu



eren gminy Radziemice jak i całego Płaskowyżu Proszowskiego jest wy-raźnie zróżnicowany pod względem ukształtowania pionowego. Współczesna rzeźba terenu ukształtowała się na utworach lessowych. Charakteryzuje się ona falistymi powierzchniami wierzchowinowymi i rozciętych gęstą siecią, dolin nieckowatych: wąwozów i parowów. Poszczególne płaty lessowe na stromych i nagich ścianach dolin często ograniczone są wyraźnymi krawędziami. Rzeźba ta ulega szybkiemu przeobrażeniu, ponieważ less, który w stanie suchym jest zwięzły i twardy w okresach ulewnych deszczów i roztopów wiosennych szybko wchłania wodę i staje się podatny na erozję. Intensywnie rozwijają się młode formy erozyjne, suffozyjne oraz działają procesy spływów błotnych, ponieważ już przy wilgotności 23% less przechodzi w stan płynny. Ogółem lessy zajmują 70% powierzchni Działów Proszowickich. Jest to najbardziej lessowy region Niecki Nidziańskiej.
W morfologii terenu dominują faliste garby o wierzchowinach płaskich lub kopulastych. Ich długość wynosi od 1 do 3 km i mają przebieg równoleżnikowy. Wysokości bezwzględne w obrębie garbów wahają się od 240 do 270 m, a wysokości względne wynoszą od 30 do 50 m.
Garby rozcinają doliny rzeczne o płaskich, szerokich dnach i asymetrycznych zboczach. Zbocza zachodnia i północno-zachodnie są strome i porozcinane suchymi dolinami okresowo czynnymi. Zbocza południowe i południowo-wschodnie są łagodne.
Występują również doliny nieckowate wypełnione materiałem denuwialnym, namytym ze stoków, powstałe na skutek erozyjnego działania wód okresowych. Tworzą one liczne rozgałęzienia na całym obszarze, mają różny kierunek, odprowadzają nadmiar wód okresowych pochodzących z opadów lub roztopów wiosennych. Rozmiary ich są różne. Zbocza mają łagodne i bez załomów przechodzące w dna.
Urozmaicenie rzeźby terenu stanowią zagłębienia – wymoki – oraz gęsta sieć wąwozów i parowów rozcinających krawędzie stoków i zbocza dolin rzecznych. Dolinom holoceńskim typu wąwozów, parowów rozcinających stoki towarzyszą procesy obrywania ścian lessowych oraz osiadania w obrębie krawędzi zadarnionych. Głębokość dolin waha się od kilkunastu centymetrów do około 2 m. Szybkość i natężenie rozwoju wąwozów zmienia się w zależności od warunków morfodynamicznych, ułatwiają je bezleśność terenu i gospodarka rolna.
Zróżnicowana rzeźba terenu pozwala na wydzielenie dwóch poziomów o zbliżonej wysokości:
- niski – (190-220 m n.p.m.) występuje w dolinie Szreniawy, a na terenie gminy Radziemice w dolinie Ścieklca i charakteryzuje się lekko falistą powierzchnią,
- wysoki – (230-300 m n.p.m.) zajmuje pozostałą część Płaskowyżu Proszowickiego i charakteryzuje się rzeźbą falistą.
Charakterystyczną cechą rzeźby tego terenu jest duży udział stoków, których powierzchnia wynosi około 50%. Niewielkie wysokości względne stwarzały dużą dostępność terenu dla ingerencji człowieka. Korzystne warunki penetracji rolniczej spowodowały rozwój intensywnych procesów geomorfologicznych, takich jak: spłukiwanie i zmywy. Rzeźba gminy Radziemice oprócz założeń litologiczno-tektonicznych i erozyjno-denudacyjnych ma formy antropologiczne powstałe w wyniku rolniczej działalności. Terasy rolne, wciosy i wąwozy drogowe, niecki z zaorania są powszechną mikroformą na tym terenie.

Warunki klimatyczne



limat gminy jest łagodny. Charakterystyczną jego cechą jest najdłuższy okres wegetacji i najwyższa przeciętna temperatura roczna w województwie ma-łopolskim. Średnia temperatura stycznia wynosi 2,5oC, średnia temp. lipca 18oC. Średnia temperatura roczna 8-8,5oC. Wiatry wieją z różnych kierunków, jednak przeważają zachodnie. Ukształtowanie powierzchni sprzyja swobodnemu ruchowi mas powietrza. Teren ten znajduje się pod wpływem niżów i wyżów ba-rycznych przesuwających się zwykle z zachodu na wschód. Zimą z zachodu napływa powietrze wilgotne i ciepłe, a latem chłodne. Natomiast powietrze, na-pływające ze wschodu, jest suche: mroźne zimą, a ciepłe i suche latem. Ścieranie się tych mas powietrza powoduje, że tereny te posiadają zmienne warunki pogodowe. Ilość opadów atmosferycznych wynosi ok. 700mm rocznie i pokrywa zapotrzebowanie roślin. Suma opadów stycznia wynosi 30-40 mm, liczba dni z pokrywą śnieżną 60-80 dni w roku. Opady w lipcu wynoszą 100-110 mm, liczba dni pogodnych 45-50 w roku, suma rocznych opadów 700-750mm.
Tereny o bardzo korzystnym mezoklimacie to stoki i grzbiety na wysokości od 40-80 m nad dnami dolin (odpowiednik tzw. „ciepłej strefy na stoku") o wyższych o 2-3oC średnich minimalnych temperaturach roku i dłuższym o około 2 miesiące okresie bezprzymrozkowym w stosunku do den dolin, pozostających najczęściej poza zasięgiem mgieł radiacyjnych o łagodnych dobowych wahaniach temperatur i wilgotności powietrza, dobrej lub bardzo dobrej naturalnej wentylacji i dobrych warunkach aerosanitarnych.
W dolinie rzeki Szreniawy i jej dopływów (również rzeki Ścieklec) są tereny o niekorzystnym mezoklimacie den dolin o krótkim okresie bez przymrozków, dużych wahaniach temperatur i wilgotności w ciągu doby (w dzień silnie przegrzanych i wysuszonych, w nocy bardzo wilgotnych i silnie wychładzanych), położonych w zasięgu inwersji temperatury i wilgotności powietrza, stanowiących przeważnie zastoiska chłodnego powietrza ze względu na słabą wentylację; warunki aerosanitarne są bardzo niekorzystne.
Dużą rolę w klimacie odgrywają elementy rzeźby terenu. Kotliny i rowy często wypełnia mgła. Natomiast korzystne warunki mają eksponowane ku południowi zbocza. W okresie jesieni, zimy i przedwiośnia wieją z południa wiatry fenowe (halne).

Gleby



leby gminy Radziemice jak i całego regionu należą do najlepszych gleb województwa małopolskiego. Dominują czarnoziemy, bardzo urodzajne gleby zasobne w próchnicę. Na terenie gminy Radziemice występują (w niewielkich ilościach) też inne gleby - mady w dolinie rzeki Ścieklec oraz gleby brunatne lessowe, ale stanowią niewielki procent wszystkich gleb. Wszystkie zaliczane są do I-III klasy bonitacyjnej.
Żyzne gleby lessowe powodują dominację gruntów ornych w tym regionie które zajmują 91% powierzchni gminy. Na skutek silnej podatności lessów na erozję i denudację powstało wiele form antropogenicznych. Należą do nich wciosy drogowe i wysokie miedze. Wysokość tych ostatnich sięga 3m. W miejscach, gdzie miedze są umocnione krzewami, stały się one względnie trwałą formą w obrębie stoku. Cofanie ścian lessowych, spłukiwanie, zmywy, spełzywanie powoduje ubytek powierzchni gruntów ornych oraz spadek jakości gleby. Denudacja gleby jest generalnie uzależniona od nachylenia stoków i ich ekspozycji. Plamisty układ ściemnień i rozjaśnień, spowodowany usunięciem lub namyciem poziomu próchniczego, pozwala przypuszczać, że lokalnie i inne czynniki (gospodarka rolna) mogą odgrywać rolę w warunkowaniu tempa denudacji. Badania nad denudacją na Działach Proszowickich mają szczególną wagę ze względu na rolnicze znaczenie tego subregionu.

Hydrografia



adziemice leżą na obszarze utworzonym z iłów mioceńskich, które słabo przepuszczają wodę. Wskutek tego wytworzyła się tu gęsta sieć rzek, małych cieków wodnych, które spowodowały większe niż np. na Wyżynie Miechowskiej rozczłonkowanie terenu. Przeważający rodzaj zasilania rzek to zasilanie gruntowe. Główną rzeką subregionu jest Szreniawa dł. 80 km. Szreniawa wypływa z torfowiska koło Wolbromia we wsi Wierzchowisko gdzie znajduje się źródło uznane za początek rzeki. W górnym biegu ma nieproporcjonalnie mało wody dopiero w Biskupicach rzekę wzbogacają inne źródła. Koło Proszowic dolina rozszerza się już do około 1 km. - dno jest zmeliorowane. W Proszowicach z lewej strony wpada największy dopływ - Ścieklec o powierzchni zlewni 152,3 km2 zasilający w znacznym stopniu Szreniawę. Poniżej ujścia Ścieklca Szreniawa toczy swe wody w coraz bardziej rozszerzającej się płaskodennej, zmeliorowanej dolinie. Rzeźba płaskich den dolin kontrastuje z interesująco urzeźbionymi terenami międzydolinnymi. W górę dolin równiny aluwialne zwężają się i znikają. Profile poprzeczne zmieniają się z płaskodennych na nieckowate. Na zboczach doliny Szreniawy na wysokości 10-25 m nad poziomem koryta, występują terasy pokryte lessem. 
Przez gminę Radziemice przepływa wąską doliną (od kilkudziesięciu do kilkuset metrów) rzeka Ścieklec. Prawie na całej długości jest uregulowana. Wpada do niej wiele małych cieków wodnych, z których część występuje okresowo podczas ulewnych deszczów i wiosennych roztopów.
Ścieklec wpada do Szreniawy, a ta do Wisły, największej rzeki w Polsce.
Wody w Ścieklcu jak i w innych ciekach tego regionu nie nadaje się w za-sadzie do kąpieli, ponieważ niesie wodę zanieczyszczoną gęstymi zawiesinami lessowymi, a koryto jej jest w większości głębokie i trudno dostępne z powodu stromych brzegów.
Wody podziemne gminy Radziemice występują na różnych głębokościach od 6 do 30 m. Należą do śródlessowych i podlessowych. Chemiczny skład wód podziemnych, a szczególnie wód pierwszego horyzontu jest wynikiem złożonych procesów zachodzących w środowisku od powierzchni ziemi po strefę saturacji włącznie. Zależy on od wielu budowy geologicznej, klimatu, gleb i gospodarki człowieka.

Szata roślinna



obre gleby, klimat i bezleśność terenu sprzyjają rozwojowi rolnictwa, a słabe uprzemysłowienie zadecydowało o rolniczym charakterze okolic Radziemic. Z pośród roślin uprawianych możemy wymienić: rośliny zbożowe, potem przemysłowe, w tym tytoń, ziemniaki, pastewne oraz warzywa.
Potencjalna roślinność naturalna to lasy dębowo-grabowe wilgotne – grądy niskie, także dębowo-grabowe suchsze – grądy wysokie. W dolinie rzeki Ścieklec spotykamy lasy łęgowe-wiązowe, olszowo-jesionowe, a z roślinności niższego rzędu to żarnowiec oraz wiele odmian traw.
W skład zbiorowisk dębowo-grabowych wchodzą: grab, dąb szypułkowy i bezszypułkowy, lipa drobnolistna, klon, a także niekiedy buk lub świerk. Warstwa krzewów jest bogata, rośnie w niej podrost drzew i takie krzewy jak np. leszczyna, trzmielina, wiciokrzew i in. W runie bardzo charakterystyczne są: marzanna wonna, gwiazdnica wielokwiatowa, kopytnik pospolity, drobne jaskry itp.

Świat zwierząt



porównaniu z innymi wyżej omawianymi elementami środowiska geograficznego świat zwierząt jest najmniej zauważalny, zwierzyna ucieka najczęściej przed człowiekiem kryje się po różnych zakamarkach.
Występuje duża różnorodność ptaków. Do pospolitych można zaliczyć: dzięcioły, drozdy, trznadle, turkawki, muchówki, gile, szpaki. Wśród krzewów w polach i na miedzach gnieżdżą się bażanty i kuropatwy. Nad potokami spotkać można pliszki, puszcze, strzyżyki. W okolicach wilgotnych na łąkach na terenach bagnistych można spotkać bociany, kaczki krzyżówki, czaple siwą.
Z rzadka można zobaczyć sarny i dziki, przychodzące na pola uprawne w poszukiwaniu pożywienia z niewielkich obszarów leśnych leżących na północ od gminy. W wąwozach i parowach mają swoje siedziby lisy. Częstszymi bywalcami pól są zające.
Ryby w rzekach zostały mocno przetrzebione wskutek znacznego zanieczyszczenia. Z płazów spotkać możemy salamandrę plamistą oraz różne gatunki żab.

Literatura:



Jerzy Kondracki – Geografia fizyczna Polski – PWN W-wa 1978
Tadeusz Gaweł, Julian Zinkow – Kraków i okolice – WSiP W-wa 1979
Atlas Województwa Krakowskiego – 1976
Julian Zinkow – Województwo miejskie krakowskie – KAW 1981
Red. Kiryk Feliks – Proszowice – zarys dziejów do 1939 roku – Secesja Kraków 2000